Revelación agora! O vídeo galego nos anos 80.

…para Antón Caeiro

Cando John Rambo (2008) está a invadir as nosas cada vez máis escasas pantallas de cinema, o CGAC nos ofrece neste primeiro cuatrimestre de ano unha exposición que leva por título “Ficcións analóxicas. O vídeo de Galicia dos 80” e onde se nos da a coñecer un dos fenómenos artísticos máis definitorios da modernidade en Galicia. Este arranque de texto non é unha frivolidade. Que ten que ver o filme de Silvester Stallone coa produción audiovisual galega máis senlleira en plusvalía artística? Nun principio esta concidencia no tempo coincide coas arelas proustianas que definen os últimos derroteros da creación artística. No caso da produción americana vemos a última (agardemos!) chanza dun heroe na súa senectude como un claro exemplo da crise heurística da que fai gala a industria de Hollywood (con folga de guionistas incluida). No caso do CGAC vemos un intento retrasado de dar luz sobre unha manifestación, unha obra e uns autores que fican sostidos na nada, intentando revindicarse, como buscando un lugar que historiograficamente se lle foi negado. Mais as desventuras de Rambo pola vexetación do sureste asiático fainos remarcar a mirada cara a década dos 80 na que se producirían unha maior amplitude nas fendas nun sistema que rexiu a orde mundial durante boa parte do século XX: o da Guerra Fría. Mais esta asociación non se queda só nas concomitancias dun período temporal en crise. Cando saiu o primeiro filme da saga Acorralado (First Blood, 1982), era un tempo no que predominaba un tipo de cinema dominado pola ampolusidade (que non grandiosidade) do espectáculo cinematográfico. Mais imos a comezar a debullar esta idea que se nun primeiro momento parece confusa ou “collida por pinzas” ao final, como poderedes comprobar, será do máis reveladora.

Imos a volver a resituarnos, desta vez a nivel cinematográfico. A década dos 70 supuxo a chegada e a confirmación dos “movie brats”, é decir, dos Coppola, Scorsese, Lucas, Spielberg e compañía. Que supuxo a chegada destes cineastas? Pois que, a través dos seus filmes implosionaron o modelo clásico hollywoodiense facendo unha hipérbole dentro dos mecanismos que rixen as narracións cinematográficas. Os éxitos na billeteira os puxeron como modelos a seguir polo que o cinema xa non volveu a ser o mesmo e esta eficacia dentro da esaxeración marcou o que ía ser a liña dos blockbusters da industria americana e, polo tanto, un modelo de ficción imposto a todo o mundo.

Agora procederemos a facer un zoom, un zoom de achegamento... Como repercutiu isto en Galicia? Pois por este recuncho do noroeste peninsular o negocio do cinema estaba mudando. Cos oitenta entran en escena novas fórmulas de distribución como son os multicines e, pouco a pouco, os cinemas de barrio e de reestreas foron pechando as súas portas. Mais a comezos da década aínda seguían en pé as grandes salas que axudan a amplificar o espectáculo cinematográfico que agora, aínda por riba, viña sobredimensionado. E aquí é onde entran en escena a rapazada que se apoderaría das prestacións dos magnetoscopio. Eran rapaces urbanos, dun nivel medio e con un amplo bagaxe cultural e na que destacaba a súa cinefilia. Neles materializouse aquilo que Coppola fixo comentar a Willard (o medio galego Martín Sheen) de Apocalypse Now ao respecto de Limpio (Larry Fishburne); “Limpio, Don Limpio, era dalgún tugurio infecto do Bronx e creo que a luz e o espazo de Vietnam causaba nel serias alucinacións”. O lugar infecto era Galicia, o Vietnam eran as pantallas de cinema e as alucinacións eran querer facer as súas propias creacións cinematográficas.

Mais como poderían facer isto se na Galicia de comezos dos 80 non había nada de inercia na produción cinema? Como farían para comezar a subir o río? Nos anos de “naranjito” a Galicia audiovisual esmorecía con patróns descatalogados que se repetían inmisericordes no que se deu en chamar o “rexurdimento do cinema galego”. Os futuros abanderados do REC non participaban desa tendencia, querían algo novo, mais, como facelo? Pois empregando a daga que estaba a matar lentamente ao cinema que tanto amaban: o vídeo. Si, verdadeiramente un estraño paradoxo. Naqueles anos a maioría das localidades galegas sufriron un andazo de videoclubes. O cinema vía impávido como a competencia do “cinema caseiro” o ía afundindo cada vez máis no seu ocaso. O emprego dos magnestoscopios popularizouse ata o extremo. A xente rapidamente sabía da contundencia e da fiabilidade dos Beta, da economía dos VHS e do soño que nunca se materializou cos 2000. Os manuais de instruccións permitían agudizar as ideas e ter un equipo de edición moito máis barato en comparación co cinema. A forza do uso chegou a explotar as posibilidades expresivas do medio. O manierismo formalista estaba a punto, agora só se necesitaba un pouco de rego para que xurdiran as ficcións “analóxicas” (sic.).

E esa auga chegou! Chegou da man de Luis Álvarez Pousa, director desta revista e Director Xeral de Cultura nos tempos do Conselleiro de Educación e Cultura da Xunta de Galicia, Víctor Manuel Vázquez Portomeñe, alá polo ano 84. Esta cohabitación foi duns poucos meses, a penas un chubasco esporádico, mais a auga que caiu foi suficiente para que agromara un dos episodios máis gloriosos da imaxe galega. Para esta colleita Pousa axudouse dunha comadrona de área chamada a asistir o nacemento e a evolución destas vídeo-manifestacións: o ínclito Manuel González Álvarez. Con estes poucos vimbios e con moitas ideas comezouse a potenciar á creación do vídeo galego. Nese ano irrompían por primeira vez no audiovisual galego as axudas da administración chamadas a alentar a creación no mundo da imaxe. Mais mentres no cinema non había moita capacidade de inventiva e manobra (polos custes), nas propostas de vídeo recairon todo o inxenio, a experimentación e a radicalidade que asombraron ao resto do estado español e parte de Europa.

A primeira colleita de vídeos axudados pola administración estaban formados por: Figuras lixeiras de Villaverde, O neno con pernas de pomba e Tocar pechado na gaita, ámbalas dúas de Espello, Ourizos do grupo Imaxe, Salvamento e socorrismo de Reixa e Os vellos camiños de Carlos Amil. Un arranque desigual debido á confusión con conceptos propios dos vídeos documentais. Mais isto só foi a mecha. A chama comezou a arder cun evento capaz de amalgar esforzos, ese evento non foi outro que as Xornadas de Cine e Video de Galicia (Xociviga) no Carballiño, dirixidas por Miguel Anxo Fernández.

Neste festival as obras galegas collían impulso para darse a coñecer alén do Padornelo. No Carballiño déronse cita a xente que tiña que decir algo no futuro do audiovisual galego. Desde o ano 85 ao 88 as Xociviga foron o altofalante para a produción videográfica galega e para coñecer o que se estaban a facer en España. Nas súas distintas edicións acubillou as experiencias do Audiovisual nas aulas, alentou a televisión local Groucho Marx no Barco, debates sobre o video, congresos de cineclubismo, exposicións, presenzas de especialistas, reencontros nostálxicos,… Estes anos foron os de excelencia do vídeo galego. Mais o impulso foi esmorecendo. Nun principio Marín, da man de E.P.I. recolleu o testemuño da divulgación da arte do vídeo mais todo finou co (impresionante) Festival Internacional de Vídeo dirixido por Enrique Acha (quen escribe ten unha enome débeda con esta cita olívica). Tamén houbo outras propostas como cursos de verán da Méndez Pelayo, o Festival de video-científico da Coruña ou o Concurso de vídeo do Xacobeo´93, mais xa non había nada que facer máis que esquecer as faíscas.

Mais, agora, son chegados os tempos da revelación. O CGAC nos leva estas pezas ao museo, unhas obras que nunca estiveron pensadas para un espazo semellante. Esta produción videográfica galega xurdiu da cinefilia e así se ve nos imaxinarios que subxacen detrás das imaxes; a violentación dos clásicos, a serie B, o cinema de vangarda de entreguerras ou obras puntuais dalgún Novo Cinema. Puro vampirismo a semellanza do Arrebato (1978) de Iván Zulueta. Todo isto plásmase coa presenza omnipresente do emblema do ollo, da cámara, do pantallismo, co xogo das texturas, as saturacións… Un formalismo extremo salpicado con influencias musicais e literarias. O vídeo galego naceu da necesidade de crear unha ficción e a máís próxima era a experiencia persoal, a de plasmar a alucinación que producía en cada autor o mundo da imaxe. Unha explosión de creatividade derivada da lóxica do proceso artístico, posturas integradas de deleitación e onanismo pola linguaxe visual. Logo temos a deriva narcisista extrema que engloba os “video-egos” de Antón Reixa e algunha que outra obra que apunta posturas resistentes, anti-televisivas ou crítico-catódicas.

Con esta perspectiva condescendiente cara a televisión non era de extrañar que este fora o medio que cercenou estas experiencias deglutindo aos seus autores e o seu regusto pola innovación, outros pasaron a ser ensinantes e outros crearon as súas produtoras para afianzarse industrialmente no chamado audiovisual galego. Todos estes creadores videográficos víronse “acurralados”, como John Rambo, mais todos, salvo célebres excepcións, sucumbiron ao sistema, ao “corazón das tebras”. Estes video-autores pasaron a ser os piares da actual imaxe galega mais a maioría deles tiveron que pagar un forte peaxe; rexeitar dar continuidade ao enorme espírito creativo que deixaron para a posteridade impregnados en cinta magnética.